گازسنج در چه صنایعی کاربرد دارد؟ بررسی کاربردهای صنعتی

گازسنج در صنایعی مانند نفت و گاز، پتروشیمی، معادن، کارخانه های شیمیایی، نیروگاه ها، تصفیه خانه ها و کارگاه های جوشکاری برای شناسایی گازهای خطرناک و بررسی ایمنی هوای محیط استفاده می شود. این دستگاه می تواند بسته به نوع سنسور، وجود گازهای سمی، گازهای قابل اشتعال یا کمبود اکسیژن را تشخیص دهد و در صورت رسیدن مقدار گاز به محدوده هشدار، به کاربر اطلاع دهد.

برای مثال، در یک پالایشگاه احتمال نشت گاز قابل اشتعال وجود دارد، در یک تصفیه خانه ممکن است سولفید هیدروژن جمع شود و در یک مخزن بسته امکان کاهش اکسیژن وجود دارد. هر کدام از این شرایط به اندازه گیری متناسب با خطر محیط نیاز دارند. در ادامه، کاربرد گازسنج در صنایع مختلف، نوع گازهای قابل بررسی و نکات انتخاب دستگاه برای هر محیط را توضیح می دهیم.

جدول کاربرد گازسنج در صنایع مختلف

توجه: گازهای درج شده نمونه هستند و در همه واحدهای یک صنعت وجود ندارند. نوع گازسنج و سنسور باید بر اساس مواد موجود، خطرهای محیط و مشخصات فنی دستگاه انتخاب شود.

کاربرد گازسنج در صنایع مختلف چیست؟

کاربرد گازسنج در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی

در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، مواد قابل اشتعال و گازهای سمی ممکن است در خطوط انتقال، مخازن ذخیره، واحدهای فرآیندی و تجهیزات صنعتی وجود داشته باشند. خرابی اتصالات، نشتی شیرها یا باز کردن تجهیزات هنگام تعمیرات می تواند خطر انتشار این گازها را افزایش دهد.

گازسنج در این محیط ها برای بررسی هوای اطراف تجهیزات، پایش نشت و کنترل شرایط ایمنی هنگام تعمیرات استفاده می شود.

گازهای قابل بررسی در این صنعت، بسته به فرآیند، ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• متان و سایر گازهای قابل اشتعال
• سولفید هیدروژن (H2S)
• مونوکسید کربن (CO)
• اکسیژن (O2)

برای مثال، در محلی که احتمال نشت گاز طبیعی وجود دارد، گازسنج باید برای شناسایی خطر مربوط به گاز قابل اشتعال مناسب باشد. اگر در همان محیط احتمال حضور سولفید هیدروژن نیز مطرح باشد، باید دستگاهی انتخاب شود که سنسور مناسب این گاز را داشته باشد.

کاربرد گازسنج در پالایشگاه ها

در پالایشگاه ها، کارکنان با تجهیزات فرآیندی، خطوط انتقال، مخازن و مواد مختلف سروکار دارند. هنگام تعمیر، بازرسی یا باز کردن بخشی از تجهیزات، احتمال انتشار گاز یا باقی ماندن مواد خطرناک در محیط وجود دارد.

گازسنج می تواند برای بررسی هوای اطراف تجهیزات و ارزیابی شرایط پیش از انجام فعالیت های پرخطر استفاده شود. در نقاطی که احتمال نشت مداوم وجود دارد، ممکن است سیستم گازسنج ثابت نیز نصب شود تا غلظت گاز را به صورت پیوسته پایش کند.

انتخاب دستگاه به نوع ماده موجود در فرآیند و خطرهای شناسایی شده در محل بستگی دارد. یک مدل عمومی برای تمام واحدهای پالایشگاه مناسب نیست.

کاربرد گازسنج در معادن

در معادن، به ویژه معادن زیرزمینی، تهویه محدود و فعالیت های استخراج می توانند شرایطی ایجاد کنند که پایش گازهای موجود در هوا ضروری باشد. برخی گازها خطر انفجار دارند و برخی دیگر می توانند باعث مسمومیت یا کاهش اکسیژن قابل تنفس شوند.

گازسنج در معادن برای بررسی گازهای مرتبط با نوع معدن و شرایط عملیاتی استفاده می شود. مهم ترین موارد قابل بررسی عبارت اند از:

• متان: گازی قابل اشتعال که تجمع آن در بعضی معادن می تواند خطر انفجار ایجاد کند.
• مونوکسید کربن: گازی سمی که ممکن است در اثر احتراق ناقص یا برخی حوادث معدنی ایجاد شود.
• اکسیژن: اندازه گیری آن برای شناسایی کمبود یا تغییر غیرعادی اکسیژن اهمیت دارد.
• سایر گازهای خطرناک: نوع آن ها به جنس معدن، فرآیند استخراج و ارزیابی خطر بستگی دارد.

گازسنج مناسب معدن باید با گازهای مورد انتظار، شرایط محیطی و الزامات ایمنی آن معدن سازگار باشد. اگر محیط مستعد انفجار است، تاییدیه مناسب دستگاه نیز اهمیت دارد.

کاربرد گازسنج در کارخانه های شیمیایی

در کارخانه های شیمیایی، مواد اولیه و محصولات مختلف ممکن است به شکل گاز یا بخار خطرناک در محیط منتشر شوند. نشت مواد از مخازن، لوله ها، شیرها یا تجهیزات فرآیندی می تواند سلامت کارکنان را به خطر بیندازد.

در این کارخانه ها، گازسنج برای شناسایی و پایش موادی استفاده می شود که در ارزیابی خطر مجموعه مشخص شده اند. بسته به نوع تولید، ممکن است به سنسورهای مخصوص آمونیاک، کلر، سولفید هیدروژن یا ترکیبات دیگر نیاز باشد.

نکته مهم این است که هر گازسنجی قادر به تشخیص همه مواد شیمیایی نیست. برای انتخاب دستگاه باید نام دقیق گاز، محدوده اندازه گیری و سازگاری سنسور با آن ماده مشخص باشد.

کاربرد گازسنج در جوشکاری و برشکاری

در کارگاه های جوشکاری و برشکاری، بسته به نوع فرآیند، سوخت مصرفی، مواد پوشش داده شده و شرایط تهویه، ممکن است خطرهای مختلفی ایجاد شود. برای مثال، استفاده از گازهای سوختی، کار در مخزن یا فضای کم تهویه و گرم کردن قطعات آلوده به مواد شیمیایی می تواند شرایط خطرناکی ایجاد کند.

گازسنج در این محیط ها برای بررسی گازهای قابل اشتعال، برخی گازهای سمی و میزان اکسیژن استفاده می شود؛ به ویژه زمانی که عملیات در فضای بسته یا نزدیک تجهیزات حاوی مواد خطرناک انجام می گیرد.

البته گازسنج جایگزین تهویه مناسب یا تجهیزات حفاظت فردی نیست. همچنین همه دودها و ذرات حاصل از جوشکاری را اندازه نمی گیرد؛ برای بررسی آلاینده های ذره ای به تجهیزات متناسب با آن آلاینده ها نیاز است.

کاربرد گازسنج در تصفیه خانه ها و شبکه های فاضلاب

در تصفیه خانه های فاضلاب، چاه ها، کانال ها و مخازن، تجزیه مواد آلی می تواند باعث تولید گازهای خطرناک شود. از طرف دیگر، گردش محدود هوا ممکن است به تجمع گازها یا کاهش اکسیژن منجر شود.

گازسنج در این محیط ها برای بررسی شرایط هوا، به ویژه پیش از ورود به فضاهای بسته، اهمیت دارد.

گازهای مهم در این محیط ها عبارت اند از:

• سولفید هیدروژن (H2S): گازی سمی که ممکن است در اثر تجزیه مواد حاوی گوگرد تولید شود.
• متان (CH4): گازی قابل اشتعال که در بعضی شرایط از تجزیه مواد آلی ایجاد می شود.
• اکسیژن (O2): اندازه گیری آن برای تشخیص کمبود یا افزایش غیرعادی اکسیژن ضروری است.

پیش از ورود به چاه، مخزن یا فضای بسته، نباید فقط به نبود بو یا ظاهر عادی محیط اعتماد کرد. اندازه گیری باید با دستگاه مناسب و طبق روش ایمن ورود به فضای بسته انجام شود.

کاربرد گازسنج در نیروگاه ها و موتورخانه های صنعتی

در نیروگاه ها و موتورخانه ها، استفاده از سوخت، تجهیزات احتراقی و سیستم های انتقال گاز می تواند خطر نشت یا تولید گازهای خطرناک را ایجاد کند.

گازسنج ممکن است برای پایش گازهای سوختی، بررسی مونوکسید کربن در شرایط مرتبط با احتراق و کنترل خطرهای مشخص شده در ارزیابی ایمنی استفاده شود.

نوع دستگاه به سوخت و تجهیزات مجموعه بستگی دارد. برای مثال، نیازهای یک موتورخانه گازسوز با محیطی که از سوخت مایع یا فرآیندهای صنعتی دیگر استفاده می کند، یکسان نیست.

کاربرد گازسنج در آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقاتی

در آزمایشگاه ها، سیلندرهای گاز، تجهیزات آزمایشگاهی و فرآیندهای تحقیقاتی ممکن است منبع انتشار مواد خطرناک باشند. حتی مقدار کمی نشت از یک سیلندر در اتاقی با تهویه نامناسب می تواند شرایط نامطلوبی ایجاد کند.

گازسنج در این محیط ها برای پایش گازهایی به کار می رود که در آزمایشگاه نگهداری یا مصرف می شوند. بسته به نوع فعالیت، ممکن است به سنسورهای مخصوص گازهای سمی، گازهای قابل اشتعال یا اکسیژن نیاز باشد.

در آزمایشگاه هایی که از گازهای خاص استفاده می کنند، انتخاب دستگاه باید با توجه به مشخصات همان گاز انجام شود. گازسنج عمومی نمی تواند جایگزین دستگاه تخصصی برای هر ماده شیمیایی شود.

کاربرد گازسنج در صنایع غذایی و سردخانه ها

در بعضی صنایع غذایی، از گازها برای بسته بندی محصولات، نگهداری مواد غذایی یا سردسازی استفاده می شود. نشت این گازها می تواند باعث ایجاد خطر برای کارکنان شود.

برای مثال، آمونیاک در برخی سیستم های سرمایشی صنعتی و دی اکسید کربن در برخی فرآیندهای تولید و نگهداری استفاده می شود. در این شرایط، گازسنج مناسب می تواند برای شناسایی نشت و پایش غلظت گاز در محیط به کار رود.

نوع سنسور باید با گاز مورد استفاده در مجموعه سازگار باشد. همچنین شرایطی مانند دمای محیط، رطوبت و محل نصب دستگاه در انتخاب مدل مناسب اهمیت دارند.

گازسنج چه خطرهایی را در محیط های صنعتی تشخیص می دهد؟

کاربرد گازسنج فقط به پیدا کردن نشتی محدود نمی شود. این دستگاه می تواند برای بررسی چند گروه از خطرهای مرتبط با کیفیت هوای محیط استفاده شود.

تشخیص گازهای قابل اشتعال

گازهای قابل اشتعال در صورت ترکیب شدن با هوا و رسیدن به شرایط مناسب می توانند خطر آتش سوزی یا انفجار ایجاد کنند. گازسنج های مخصوص این گروه، غلظت گاز یا میزان آن را نسبت به حد پایین انفجار (LEL) اندازه گیری می کنند.

این قابلیت در صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، معادن و محیط هایی که از گازهای سوختی استفاده می کنند اهمیت دارد.

تشخیص گازهای سمی

بعضی گازها حتی در غلظت های پایین می توانند برای سلامت انسان خطرناک باشند. سولفید هیدروژن و مونوکسید کربن از نمونه های شناخته شده این گروه هستند.

برای تشخیص هر گاز سمی باید از دستگاهی استفاده شود که سنسور مناسب آن گاز را داشته باشد. وجود سنسور گاز قابل اشتعال به این معنی نیست که دستگاه می تواند گازهای سمی را نیز شناسایی کند.

اندازه گیری اکسیژن

گازسنج های مجهز به سنسور اکسیژن می توانند کاهش یا افزایش غلظت اکسیژن را تشخیص دهند. کمبود اکسیژن در مخازن، چاه ها و فضاهای بسته می تواند بدون وجود بوی غیرعادی یا نشتی قابل مشاهده، خطر جدی ایجاد کند.

به همین دلیل، در بسیاری از ارزیابی های ورود به فضای بسته، اندازه گیری اکسیژن در کنار بررسی گازهای سمی و قابل اشتعال اهمیت دارد.

4. در هر صنعت گازسنج پرتابل مناسب است یا ثابت؟

گازسنج های پرتابل و ثابت هر دو برای پایش گاز استفاده می شوند، اما کاربرد آن ها یکسان نیست.

گازسنج پرتابل دستگاهی قابل حمل است که کاربر می تواند هنگام بازرسی، تعمیرات، پایش فردی یا بررسی نقاط مختلف محیط از آن استفاده کند. بعضی مدل ها برای پایش همزمان چند گاز طراحی شده اند و هشدار صوتی، نوری یا لرزشی دارند.

گازسنج ثابت در نقطه مشخصی از محیط نصب می شود و می تواند غلظت گاز را به صورت پیوسته پایش کند. این سیستم ها معمولا در نقاطی استفاده می شوند که احتمال نشت وجود دارد یا لازم است تغییرات غلظت گاز به اتاق کنترل گزارش شود.

برای مثال، در یک پالایشگاه ممکن است از گازسنج ثابت برای پایش اطراف تجهیزات و از گازسنج پرتابل برای بررسی محیط هنگام تعمیرات استفاده شود. این دو دستگاه می توانند مکمل یکدیگر باشند.

انتخاب بین آن ها به هدف پایش، محل خطر، نیاز به هشدار پیوسته و روش اجرایی مجموعه بستگی دارد.

برای انتخاب گازسنج صنعتی به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای انتخاب گازسنج، ابتدا باید مشخص کنید چه خطری را می خواهید اندازه بگیرید. انتخاب دستگاه صرفا بر اساس قیمت، تعداد سنسورها یا نام صنعت می تواند باعث شود دستگاه با نیاز واقعی محیط سازگار نباشد.

پیش از خرید، این موارد را بررسی کنید:

1. نوع گاز: نام گاز یا گازهای مورد نظر باید مشخص باشد. سنسور دستگاه باید توانایی اندازه گیری آن ها را داشته باشد.
2. تعداد گازها: اگر احتمال وجود چند گاز وجود دارد، بررسی کنید دستگاه می تواند آن ها را همزمان اندازه بگیرد یا خیر.
3. نوع کاربرد: برای پایش فردی و بررسی نقاط مختلف، مدل پرتابل و برای پایش مداوم یک نقطه، مدل ثابت می تواند مناسب باشد.
4. محدوده اندازه گیری: محدوده دستگاه باید با غلظت های مورد انتظار و هدف پایش سازگار باشد.
5. نوع سنسور: فناوری سنسور باید برای گاز مورد نظر و شرایط محیط مناسب باشد.
6. شرایط محیطی: دما، رطوبت، گردوغبار، احتمال تماس با مواد شیمیایی و شرایط نصب را بررسی کنید.
7. سیستم هشدار: در محیط های پرخطر، هشدار صوتی، نوری، لرزشی یا اتصال به سامانه کنترل ممکن است اهمیت داشته باشد.
8. تاییدیه ها و حفاظت دستگاه: اگر محیط مستعد انفجار است، باید از سازگاری تاییدیه های دستگاه با طبقه بندی خطر محل مطمئن شوید.
9. نگهداری و خدمات: امکان تامین سنسور، انجام بامپ تست، کالیبراسیون و دریافت خدمات فنی را در نظر بگیرید.

برای مثال، گازسنج مورد استفاده در تصفیه خانه فاضلاب ممکن است به سنسور سولفید هیدروژن، متان و اکسیژن نیاز داشته باشد؛ اما این ترکیب برای همه تصفیه خانه ها الزامی نیست. خطرهای هر مجموعه باید جداگانه ارزیابی شوند.

گازسنج صنعتی چگونه نگهداری و بررسی می شود؟

گازسنج فقط زمانی می تواند اطلاعات قابل اتکا ارائه دهد که در وضعیت کاری مناسب باشد. آسیب دیدن سنسور، پایان عمر آن، آلودگی، شرایط نامناسب نگهداری یا انجام نشدن بررسی های لازم می تواند عملکرد دستگاه را تحت تاثیر قرار دهد.

دو اصطلاح مهم در نگهداری گازسنج عبارت اند از:

بامپ تست (Bump Test): در این آزمون، دستگاه در معرض گاز آزمایشی مناسب قرار می گیرد تا بررسی شود سنسورها پاسخ می دهند و هشدارها عمل می کنند. بامپ تست به تنهایی دقت اندازه گیری را تایید نمی کند.

کالیبراسیون (Calibration): در این فرآیند، پاسخ دستگاه با گاز مرجع و طبق روش سازنده بررسی و در صورت نیاز تنظیم می شود.

زمان انجام این بررسی ها به دستورالعمل سازنده، نوع سنسور، شرایط استفاده و الزامات ایمنی مجموعه بستگی دارد. پیش از استفاده در محیط پرخطر، باید مطمئن شوید دستگاه طبق برنامه نگهداری شده و آماده کار است.

جمع بندی

گازسنج در صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، معدن، صنایع شیمیایی، جوشکاری، تصفیه خانه ها، نیروگاه ها و بسیاری از محیط های صنعتی برای پایش گازهای خطرناک و بررسی ایمنی هوا استفاده می شود. با این حال، نیاز هر صنعت به دستگاه یکسانی محدود نمی شود؛ نوع گاز، شرایط محیط و هدف اندازه گیری، مشخصات گازسنج مورد نیاز را تعیین می کنند.

اگر قصد انتخاب گازسنج برای یک مجموعه صنعتی را دارید، ابتدا گازهای محتمل و خطرهای محیط را مشخص کنید. سپس نوع دستگاه، سنسورها، محدوده اندازه گیری، تاییدیه های لازم و برنامه نگهداری آن را بررسی کنید تا دستگاه انتخاب شده با شرایط واقعی محل کار سازگار باشد.