نحوه استفاده از گاز سنج

برای استفاده صحیح از گاز سنج باید دستگاه را پیش از اندازه گیری بررسی کنید، از عملکرد سنسورها مطمئن شوید، گاز مورد نظر را به روش مناسب اندازه بگیرید و نتیجه را بر اساس واحد نمایشگر و حدود ایمنی تفسیر کنید. نحوه استفاده از گازسنج به نوع دستگاه، گازهای قابل تشخیص و شرایط محیط بستگی دارد. به همین دلیل، روش کار با یک گازسنج تک گازه ممکن است با یک گازسنج چند گازه یا دستگاه دارای پمپ نمونه برداری متفاوت باشد.

گازسنج در محیط های صنعتی، موتورخانه ها، پالایشگاه ها، تاسیسات و فضاهای بسته برای شناسایی خطرات ناشی از گازها به کار می رود. با این حال، روشن کردن دستگاه و مشاهده عدد روی نمایشگر به تنهایی ایمنی محیط را ثابت نمی کند. برای استفاده مطمئن بعد از خرید گازسنج  باید محدودیت های دستگاه، وضعیت سنسورها و دستورالعمل های ایمنی محل کار را نیز در نظر بگیرید.

چک لیست استفاده از گازسنج

مرحله	کاری که باید انجام دهید	نکته مهم
۱. بررسی دستگاه	بدنه، نمایشگر، باتری و سنسورها را بررسی کنید.	دستگاه نباید آسیب ظاهری یا خطای عملکرد داشته باشد.
۲. بررسی تاریخ کالیبراسیون	اعتبار کالیبراسیون و سوابق سرویس را بررسی کنید.	در صورت نیاز، طبق دستورالعمل سازنده کالیبراسیون انجام دهید.
۳. تست عملکرد	پاسخ سنسورها و عملکرد هشدارها را با گاز آزمون مناسب بررسی کنید.	تست عملکرد یا Bump Test با کالیبراسیون تفاوت دارد.
۴. روشن کردن دستگاه	گازسنج را روشن کنید و منتظر بمانید تا راه اندازی کامل شود.	تا پایان فرایند راه اندازی و رفع خطاهای نمایشگر، اندازه گیری را شروع نکنید.
۵. بررسی نوع گاز	مطمئن شوید دستگاه سنسور مناسب برای گاز مورد نظر دارد.	گازسنج چند گازه لزوما همه گازها را تشخیص نمی دهد.
۶. اندازه گیری	طبق دستورالعمل دستگاه، گاز را در محل مورد نظر اندازه گیری کنید.	در فضای بسته یا مشکوک به آلودگی، بدون تجهیزات، آموزش و روش ایمن وارد نشوید.
۷. خواندن نمایشگر	عدد، واحد اندازه گیری و وضعیت هشدار را بررسی کنید.	ppm، درصد حجمی و درصد LEL معانی متفاوتی دارند.
۸. واکنش به هشدار	در صورت هشدار، طبق دستورالعمل اضطراری از محیط خطر خارج شوید.	برای بررسی علت هشدار در محیط خطرناک نمانید.
۹. ثبت نتایج	عدد اندازه گیری، زمان، محل و وضعیت دستگاه را ثبت کنید.	ثبت اطلاعات به بررسی تغییرات و پیگیری ایمنی کمک می کند.
۱۰. نگهداری پس از استفاده	دستگاه را تمیز کنید و باتری، سنسورها و شرایط نگهداری را بررسی کنید.	سرویس و نگهداری را مطابق دفترچه همان مدل انجام دهید.

قبل از استفاده از گازسنج چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

پیش از روشن کردن دستگاه، چند مورد را بررسی کنید. این کار کمک می کند مشکلات ظاهری، خطاهای دستگاه و نیاز به سرویس را پیش از اندازه گیری تشخیص دهید.

• بدنه و نمایشگر: دستگاه را از نظر ترک، شکستگی، نفوذ رطوبت و آسیب ظاهری بررسی کنید.
• باتری: مطمئن شوید شارژ دستگاه برای مدت مورد نیاز کافی است.
• سنسورها: وضعیت سنسورها و پیام های خطای نمایشگر را بررسی کنید. اگر دستگاه خطای سنسور نشان می دهد، آن را برای اندازه گیری ایمن قابل اعتماد فرض نکنید.
• تاریخ کالیبراسیون: بررسی کنید موعد کالیبراسیون دستگاه گذشته نباشد.
• تست عملکرد: طبق دستورالعمل سازنده، بررسی کنید که سنسورها به گاز تست پاسخ می دهند و هشدارهای دستگاه کار می کنند.
• شلنگ و پروب: در دستگاه های پمپ دار، اتصالات، مسیر نمونه برداری و فیلترها را بررسی کنید.
• نوع گاز قابل تشخیص: مطمئن شوید دستگاه برای گازی که قصد اندازه گیری آن را دارید، سنسور مناسب دارد.

تست عملکرد یا Bump Test با کالیبراسیون تفاوت دارد. تست عملکرد نشان می دهد دستگاه در برابر گاز تست پاسخ می دهد و هشدارهای آن فعال می شوند؛ اما به تنهایی دقت عدد نمایشگر را تایید نمی کند. کالیبراسیون برای بررسی و در صورت نیاز اصلاح دقت اندازه گیری انجام می شود.

مراحل استفاده از گازسنج به زبان ساده

مراحل زیر اصول عمومی کار با بسیاری از گازسنج های قابل حمل را توضیح می دهند. ترتیب دقیق دکمه ها، منوها، زمان آماده سازی و روش تست ممکن است بین مدل ها متفاوت باشد؛ بنابراین برای اجرای عملی، دفترچه راهنمای همان دستگاه را در اولویت قرار دهید.

مرحله اول: دستگاه مناسب را انتخاب کنید

ابتدا مشخص کنید چه گازی را باید اندازه بگیرید. برای مثال، دستگاهی که فقط مونوکسید کربن را تشخیص می دهد، برای شناسایی سولفید هیدروژن مناسب نیست؛ مگر اینکه سنسور مربوط به آن نیز در دستگاه وجود داشته باشد.

همچنین محدوده اندازه گیری، نوع سنسور، شرایط دما و رطوبت، روش نمونه برداری و کاربرد مورد نظر را بررسی کنید. اگر برای پایش چند خطر به دستگاه نیاز دارید، مطمئن شوید تمام گازهای مورد نظر در فهرست گازهای قابل تشخیص آن قرار دارند.

مرحله دوم: گازسنج را روشن کنید

دستگاه را طبق راهنمای سازنده روشن کنید. بسیاری از گازسنج ها پس از روشن شدن، یک بررسی خودکار انجام می دهند. در این مرحله ممکن است نمایشگر، چراغ ها، آلارم صوتی یا لرزش دستگاه بررسی شود.

اجازه دهید راه اندازی و آماده سازی دستگاه کامل شود. اگر نمایشگر پیام خطا نشان می دهد، سنسور آماده نیست یا دستگاه درخواست سرویس و کالیبراسیون دارد، بدون بررسی علت خطا اندازه گیری را شروع نکنید.

زمان آماده شدن دستگاه در همه مدل ها یکسان نیست. بنابراین نمی توان برای تمام گازسنج ها یک زمان ثابت تعیین کرد.

مرحله سوم: وضعیت سنسورها و هشدارها را بررسی کنید

پس از راه اندازی، نمایشگر را بررسی کنید تا مشخص شود دستگاه آماده اندازه گیری است. پیام های مربوط به خطای سنسور، پایان موعد کالیبراسیون، تست ناموفق یا باتری ضعیف را نادیده نگیرید.

در صورت نیاز، تست عملکرد را طبق دستورالعمل دستگاه انجام دهید. برای این کار از گاز تست استاندارد و تجهیزات سازگار استفاده می شود. گاز تست باید متناسب با سنسور و روش تعیین شده از سوی سازنده باشد.

اگر تست عملکرد ناموفق بود، دستگاه را برای پایش ایمنی قابل اعتماد فرض نکنید. علت را بررسی کنید و در صورت نیاز دستگاه را به واحد فنی یا مرکز سرویس مجاز بسپارید.

مرحله چهارم: گاز مورد نظر را اندازه گیری کنید

پس از اطمینان از آماده بودن دستگاه، اندازه گیری را مطابق کاربرد آن انجام دهید.

در مدل های بدون پمپ، سنسور باید در معرض هوایی قرار بگیرد که قصد بررسی آن را دارید. در مدل های پمپ دار، نمونه از طریق ورودی، شلنگ و پروب به دستگاه منتقل می شود. در هر دو حالت، باید زمان پاسخ سنسور و زمان لازم برای انتقال نمونه را در نظر بگیرید.

برای بررسی نشتی در تاسیسات، محل نمونه برداری باید بر اساس نوع گاز، احتمال نشت، جریان هوا و دستورالعمل کار تعیین شود. یک نقطه اندازه گیری نمی تواند همیشه وضعیت کل محیط را نشان دهد.

اگر قصد بررسی چاه، مخزن یا فضای بسته را دارید، از بیرون و با تجهیزات نمونه برداری مناسب اندازه گیری را انجام دهید. هرگز برای نزدیک شدن به محل مشکوک یا قرار دادن سنسور، خودتان وارد محیط بالقوه خطرناک نشوید. ورود به فضای بسته به ارزیابی خطر، پایش مناسب، مجوز و اقدامات ایمنی لازم نیاز دارد.

مرحله پنجم: عدد نمایشگر را بخوانید

پس از قرار گرفتن سنسور در معرض نمونه، عدد نمایشگر را همراه با واحد آن بررسی کنید. برای مثال، ممکن است دستگاه غلظت گاز را با واحد ppm یا درصد حجمی نشان دهد. گازسنج های قابل اشتعال نیز ممکن است مقدار را به صورت درصدی از حد پایین انفجار یا %LEL نمایش دهند.

فقط به عدد توجه نکنید. نام گاز، واحد، وضعیت هشدار، خطاهای نمایشگر و محدوده اندازه گیری دستگاه نیز اهمیت دارند.

اگر عدد نمایشگر در حال تغییر است، باید زمان پاسخ تعیین شده توسط سازنده را در نظر بگیرید. استفاده از شلنگ بلند یا پروب نمونه برداری نیز می تواند زمان لازم برای رسیدن نمونه به سنسور را افزایش دهد.

مرحله ششم: نتیجه را ثبت کنید

در کاربردهای صنعتی، بهتر است نتیجه اندازه گیری را همراه با اطلاعات مربوط به آن ثبت کنید. این اطلاعات می تواند شامل نام گاز، مقدار و واحد، محل و زمان اندازه گیری، شماره دستگاه، وضعیت کالیبراسیون و نام فرد مسئول باشد.

ثبت نتایج به مقایسه اندازه گیری های مختلف و بررسی تغییرات محیط کمک می کند. در محیط هایی که احتمال تغییر غلظت گاز وجود دارد، پایش مداوم یا تکرار اندازه گیری بر اساس ارزیابی خطر اهمیت دارد.

مرحله هفتم: پس از پایان کار، دستگاه را بررسی کنید

پس از پایان اندازه گیری، دستگاه را طبق دستورالعمل سازنده از نمونه برداری خارج کنید. اگر دستگاه در معرض گاز قرار گرفته است، دستورالعمل مربوط به پاک شدن سنسورها، تمیزکاری و نگهداری را رعایت کنید.

در مدل های پمپ دار، وضعیت شلنگ، فیلتر و اتصالات را بررسی کنید. اگر دستگاه پیام خطا می دهد، در تست عملکرد مردود شده یا آسیب دیده است، آن را از چرخه استفاده خارج کنید تا بررسی فنی انجام شود.

چطور اعداد نمایشگر گازسنج را بخوانیم؟

برای تفسیر صحیح نتیجه، ابتدا باید واحد اندازه گیری را بشناسید. واحدهای مختلف مفهوم یکسانی ندارند و نمی توان عددهای آن ها را بدون توجه به واحد با هم مقایسه کرد.

واحد ppm در گازسنج به چه معناست؟

ppm مخفف «قسمت در میلیون» است و برای بیان غلظت های کم یک گاز در مخلوط هوا به کار می رود. برای مثال، اگر دستگاه غلظت یک گاز را 10 ppm نشان دهد، یعنی در هر یک میلیون قسمت از مخلوط، معادل 10 قسمت از آن گاز وجود دارد؛ البته تفسیر دقیق به نوع اندازه گیری و شرایط آن بستگی دارد.

کم یا زیاد بودن عدد ppm را باید با توجه به نوع گاز، مدت مواجهه، حدود مجاز مرتبط و هدف اندازه گیری بررسی کرد. یک عدد مشخص برای همه گازها معنی یکسانی ندارد.

درصد حجمی چه چیزی را نشان می دهد؟

درصد حجمی نشان می دهد چه سهمی از حجم مخلوط گازها به گاز مورد نظر اختصاص دارد. این واحد در بعضی گازسنج های اکسیژن و برخی کاربردهای دیگر استفاده می شود.

برای نمونه، نمایش اکسیژن به صورت درصد حجمی کمک می کند مشخص شود مقدار اکسیژن هوا در چه وضعیتی قرار دارد. در بسیاری از محیط های معمولی، اکسیژن هوا نزدیک به 20.9 درصد حجمی است؛ اما محدوده قابل قبول برای ورود به محیط کار باید طبق مقررات و ارزیابی خطر مربوط تعیین شود.

درصد LEL به چه معناست؟

LEL مخفف Lower Explosive Limit یا حد پایین انفجار است. این مقدار به کمترین غلظت یک گاز یا بخار قابل اشتعال در هوا اشاره دارد که می تواند در شرایط مناسب قابلیت اشتعال داشته باشد.

وقتی گازسنج مقدار را بر حسب %LEL نمایش می دهد، عدد نشان دهنده درصدی از حد پایین انفجار گاز مورد نظر است، نه درصد حجمی خود گاز.

برای مثال، نمایش 10% LEL به معنای 10 درصد حجمی گاز نیست؛ بلکه یعنی مقدار اندازه گیری شده معادل 10 درصد حد پایین انفجار تعریف شده برای گاز مربوط است.

حد هشدار مناسب را نمی توان برای همه گازها و محیط ها یکسان تعیین کرد. تنظیمات دستگاه، نوع گاز، شرایط کار و مقررات ایمنی باید در نظر گرفته شوند.

از کجا بفهمیم مقدار گاز خطرناک است؟

برای تعیین خطر، عدد نمایشگر را با حدود هشدار دستگاه، حدود مجاز مواجهه شغلی یا معیارهای ورود به محیط که برای همان گاز و کاربرد تعیین شده اند مقایسه کنید.

به چند نکته توجه داشته باشید:

• مقدار قابل قبول اکسیژن با حدود مجاز گازهای سمی یکسان نیست.
• حد خطر گازهای سمی به نوع گاز و معیار مواجهه مربوط بستگی دارد.
• در گازهای قابل اشتعال، مقدار %LEL باید با حدود تعیین شده در دستورالعمل ایمنی مقایسه شود.
• مقدار صفر به معنای نبود قطعی تمام گازهای خطرناک نیست؛ دستگاه ممکن است گاز مورد نظر را تشخیص ندهد یا در شرایط نامناسب کار کند.
• اگر دستگاه آلارم می دهد، نباید فقط به این دلیل که عدد بعدا کاهش یافته است، محیط را ایمن فرض کنید.

هنگام هشدار گازسنج چه کاری انجام دهیم؟

اگر گازسنج هشدار غلظت خطرناک، کمبود یا افزایش اکسیژن یا وضعیت نامطمئن محیط را نشان داد، هشدار را جدی بگیرید. اقدام دقیق به نوع آلارم و برنامه اضطراری محل کار بستگی دارد؛ اما اصل مهم این است که برای بررسی نزدیک تر یا خاموش کردن آلارم در محیط مشکوک نمانید.

در صورت هشدار خطر:

1. از دستورالعمل اضطراری محل کار پیروی کنید و در صورت نیاز به محل امن بروید.
2. دیگران را مطابق رویه ایمنی مطلع کنید و از ورود افراد غیرمجاز به محدوده خطر جلوگیری کنید.
3. اگر در فضای بسته هستید، طبق برنامه تخلیه از آن خارج شوید. برای نجات فرد گرفتار بدون آموزش، تجهیزات و تیم نجات مناسب وارد محیط نشوید.
4. اجازه دهید فرد آموزش دیده یا مسئول ایمنی وضعیت را ارزیابی کند.
5. تنها پس از بررسی شرایط و تایید ایمنی، مطابق دستورالعمل محل کار به فعالیت بازگردید.

اگر هشدار ناشی از خطای دستگاه باشد، باز هم نباید بدون بررسی علت، پایش را ادامه دهید. دستگاهی که سنسور آن از کار افتاده یا عملکرد قابل اعتمادی ندارد، نمی تواند جایگزین یک گازسنج سالم و مناسب شود.

روش استفاده از گازسنج در فضای بسته

فضاهایی مانند مخزن، چاه، کانال، منهول و بعضی اتاقک های صنعتی ممکن است به دلیل تهویه محدود، کمبود اکسیژن یا تجمع گازهای خطرناک شرایط ناایمن داشته باشند.

برای بررسی این فضاها، تنها روشن کردن گازسنج کافی نیست. پیش از ورود باید خطرهای احتمالی شناسایی شوند و دستگاه مناسب برای سنجش گازهای مورد نظر انتخاب شود.

در دستورالعمل OSHA برای فضاهای بسته مشمول مقررات مربوط، ترتیب بررسی اتمسفر به صورت اکسیژن، گازها و بخارات قابل اشتعال و سپس گازهای سمی تعیین شده است؛ مگر در مواردی که پایش هم زمان انجام شود. این ترتیب اهمیت دارد، زیرا کمبود اکسیژن می تواند بر عملکرد بعضی سنسورهای گاز قابل اشتعال نیز تاثیر بگذارد.

هنگام نمونه برداری از فضای بسته، نکات زیر را رعایت کنید:

• نمونه برداری را از بیرون و با تجهیزات مناسب انجام دهید.
• در صورت احتمال تفاوت غلظت در ارتفاع های مختلف، نقاط مختلف را طبق برنامه ارزیابی بررسی کنید.
• برای انتقال نمونه از شلنگ و پروب سازگار استفاده کنید و زمان انتقال و پاسخ سنسور را در نظر بگیرید.
• قبل از ورود، نتایج را با شرایط مجاز ورود مقایسه کنید.
• اگر شرایط محیط ممکن است تغییر کند، پایش مداوم یا تکرار اندازه گیری را مطابق ارزیابی خطر انجام دهید.
• از ورود بدون مجوز، آموزش، تجهیزات حفاظت فردی و برنامه نجات مناسب خودداری کنید.

هیچ گازسنجی به تنهایی تمام خطرهای یک فضای بسته را مشخص نمی کند. خطرهای فیزیکی، مواد باقی مانده، شرایط کاری و احتمال تغییر اتمسفر نیز باید ارزیابی شوند.

خرید ابزار اندازه گیری

اگر قصد خرید ابزار اندازه گیری از جمله خرید گازسنج برای شناسایی و اندازه‌گیری غلظت گازهای مختلف در محیط‌های صنعتی و کاری را دارید، انتخاب دستگاهی با دقت مناسب، محدوده اندازه‌گیری متناسب با نوع گاز و کیفیت ساخت مطلوب اهمیت زیادی دارد.

گازسنج‌ها از تجهیزات مهم در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، معادن، کارگاه‌های صنعتی و محیط‌های کاری محسوب می‌شوند و با اندازه‌گیری گازهای موجود در محیط، به افزایش ایمنی و کنترل شرایط کاری کمک می‌کنند. مجموعه نیروسنجش با ارائه انواع ابزار اندازه گیری تخصصی، امکان خرید تجهیزات مختلفی از جمله گازسنج و حتی خرید ترمومتر لیزری را برای کاربردهای صنعتی و حرفه‌ای فراهم می‌کند.

سخن آخر

برای استفاده صحیح از گازسنج، فقط روشن کردن دستگاه و خواندن عدد نمایشگر کافی نیست. باید نوع گاز و سنسور مناسب را بشناسید، وضعیت باتری و دستگاه را بررسی کنید، تست عملکرد و کالیبراسیون را طبق برنامه انجام دهید و نتیجه اندازه گیری را با معیارهای ایمنی مربوط مقایسه کنید.

همچنین به یاد داشته باشید که عدد صفر یا خاموش بودن آلارم به تنهایی ایمنی محیط را ثابت نمی کند. اگر دستگاه خطا می دهد یا هشدار خطر فعال شده است، ابتدا رویه اضطراری را اجرا کنید و بررسی فنی را به افراد آموزش دیده بسپارید.

در نهایت، برای یادگیری دقیق مراحل کار با یک گازسنج مشخص، دفترچه رسمی همان مدل بهترین مرجع است؛ زیرا ترتیب راه اندازی، روش نمونه برداری، تنظیمات هشدار و مراحل کالیبراسیون در دستگاه های مختلف تفاوت دارد.